के तपाईंलाई थाहा छ? सन् १९८५ तिर एक अमेरिकी डलर किन्न जम्मा २० रुपैयाँ भए पुग्थ्यो। आज समय फेरिएको छ। अहिले एउटै डलरका लागि १३५ रुपैयाँ भन्दा बढी तिर्नुपर्छ। यो सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ, तर यो हाम्रो अर्थतन्त्रको नमीठो यथार्थ हो। American dollar in Nepali बजारमा किन यति महँगो भइरहेको छ भन्ने कुरा धेरैलाई चासोको विषय बनेको छ। धेरैले सोच्छन् डलर महँगो हुनु भनेको नेपाल गरिब हुनु मात्र हो। तर कुरा त्यति सरल छैन। यो त ग्लोबल मार्केट, भारतीय रुपैयाँ (INR) सँगको हाम्रो 'पेग' र अमेरिकी फेडरल रिजर्भको नीतिको एउटा जटिल खिचडी हो।
इतिहास हेर्ने हो भने नेपालले सन् १९९३ देखि भारतीय रुपैयाँसँग आफ्नो मुद्रालाई स्थिर विनिमय दरमा राखेको छ। $१.६०$ नेपाली रुपैयाँ बराबर १ भारतीय रुपैयाँ। यसलाई 'फिक्स्ड पेग' भनिन्छ। यसको सिधा अर्थ के हो भने, जबजब डलरको तुलनामा भारतीय रुपैयाँ कमजोर हुन्छ, हाम्रो नेपाली रुपैयाँ पनि स्वतः ओरालो लाग्छ। हामीले केही नगरे पनि, हाम्रो अर्थतन्त्र बलियो नै भए पनि, दिल्लीमा रुपैयाँ खस्कियो भने काठमाडौँमा डलर महँगो भइदिन्छ। यो एउटा बाध्यता जस्तै बनेको छ।
✨ Don't miss: Poly West Las Vegas: Why This Manufacturing Hub Is Growing So Fast
डलरको भाउ बढ्नुको भित्री रहस्य
धेरैलाई लाग्छ नेपालमा सामान कम उत्पादन भएर डलर महँगो भएको हो। हो, त्यो एउटा कारण त हो, तर मुख्य कारण होइन। डलर बलियो हुनुको पछाडि अमेरिकाको केन्द्रिय बैंक 'फेडरल रिजर्भ' को हात हुन्छ। जब अमेरिकाले आफ्नो देशमा ब्याजदर बढाउँछ, संसारभरिका लगानीकर्ताहरूले आफ्नो पैसा अरू देशबाट झिकेर अमेरिकामा थुपार्छन्। किनकि त्यहाँ लगानी सुरक्षित र फाइदाजनक हुन्छ। यसले गर्दा बजारमा डलरको माग ह्वात्तै बढ्छ। माग बढेपछि मूल्य त बढ्ने नै भयो।
तपाईंले याद गर्नुभएको छ? नेपालमा पेट्रोलको भाउ बढ्दा डलरको चर्चा किन हुन्छ? किनकि हामीले तेल किन्ने डलरमै हो। नेपाल आयल निगमले डलर तिरेर इन्धन किन्छ। डलर जति महँगो भयो, त्यति धेरै नेपाली रुपैयाँ खर्च गर्नुपर्छ। अन्ततः त्यो भार तपाईं र मेरो टाउकोमा आउँछ। महँगी बढ्नुको एउटा ठुलो जड यही हो।
हाम्रो रेमिट्यान्स र डलरको सम्बन्ध
नेपालको अर्थतन्त्र धान्ने मुख्य खम्बा रेमिट्यान्स हो। डलर महँगो हुँदा विदेशमा पसिना बगाउने नेपाली दाजुभाइ दिदीबहिनीलाई भने फाइदा हुन्छ। मानौँ, कसैले अमेरिका वा खाडी मुलुकबाट ५०० डलर पठायो। डलरको भाउ १२० हुँदा उसले ६० हजार पाउँथ्यो भने अहिले १३५ हुँदा ६७ हजार ५०० पाउँछ। ७ हजार ५०० को सिधै फाइदा। तर, यो खुसी धेरै बेर टिक्दैन। किन? किनकि घरमा उही चामल, दाल र तेल किन्दा त्यो बढेको पैसा सबै सकिन्छ। डलर बढ्दा आयातित सामान सबै महँगो हुन्छ।
के डलरको भाउ अझै बढ्छ?
अर्थशास्त्रीहरूको विचार फरक-फरक छ। तर वास्तविकता के हो भने, अमेरिकी अर्थतन्त्र अझै पनि विश्वको सबैभन्दा बलियो शक्ति हो। रसिया-युक्रेन युद्ध होस् वा मध्यपूर्वको तनाव, जब संसारमा अस्थिरता बढ्छ, मान्छेहरू 'सेफ हेवन' खोज्छन्। डलर र सुनलाई सबैभन्दा सुरक्षित मानिन्छ। त्यसैले संकटको बेला डलर सधैँ बलियो हुन्छ।
📖 Related: Converting 450 Pounds Into Dollars: What the Banks Aren't Telling You
नेपाल राष्ट्र बैंकका तथ्याङ्कहरू हेर्दा हाम्रो विदेशी मुद्रा सञ्चिति (Foreign Exchange Reserve) अहिले केही हदसम्म सन्तोषजनक छ। तैपनि, हामी आयातमा यति धेरै निर्भर छौँ कि सानो उतारचढावले पनि ठुलो असर पार्छ। हामीले सियोदेखि गाडीसम्म सबै बाहिरबाट मगाउनुपर्छ। ती सबै सामान डलरमा किनिन्छन्। त्यसैले American dollar in Nepali मूल्य बढ्नु भनेको नेपालीको भान्सा महँगो हुनु हो।
यहाँ एउटा रोचक कुरा छ। धेरैले भन्छन्, "हामीले भारुसँगको पेग हटाउनुपर्छ र नेपाली रुपैयाँलाई स्वतन्त्र छाड्नुपर्छ।" तर यो सुन्दा जति सजिलो छ, व्यवहारमा त्यति नै खतरनाक हुन सक्छ। यदि हामीले आजै स्थिर विनिमय दर हटायौँ भने नेपाली रुपैयाँ कति तल झर्छ भन्ने कसैले अनुमान गर्न सक्दैन। यसले बजारमा ठुलो अस्थिरता ल्याउन सक्छ। त्यसैले सरकार र राष्ट्र बैंक यो जोखिम मोल्न चाहँदैनन्।
डलर महँगो हुँदा कसलाई घाटा हुन्छ?
१. विद्यार्थीहरू: जो विदेश पढ्न जान चाहन्छन्। उनीहरूको ट्युसन फि र कलेजको खर्च डलरमा बुझाउनुपर्छ। हिजो १० लाख लाग्ने ठाउँमा आज ११-१२ लाख लाग्छ।
२. बिरामीहरू: जसले विदेशमा उपचार गराउनुपर्ने हुन्छ।
३. व्यवसायीहरू: जसले कच्चा पदार्थ बाहिरबाट मगाउँछन्।
४. सरकार: वैदेशिक ऋण तिर्दा डलरमै तिर्नुपर्छ। डलर महँगो हुँदा ऋणको भार पनि बढ्छ।
इमानदारीपूर्वक भन्नुपर्दा, हामी उपभोक्ताहरू यसमा निरिह छौँ। हामीसँग डलरको भाउ नियन्त्रण गर्ने कुनै जादुको छडी छैन। तर हामीले आफ्नो खर्च गर्ने बानीमा भने परिवर्तन गर्न सक्छौँ।
अब के गर्ने त?
डलरको भाउ बढ्नु हाम्रो बसमा छैन, तर यसबाट जोगिने केही उपायहरू पक्कै छन्। पहिलो कुरा, आयातित विलासी सामानहरूको प्रयोग कम गर्ने। जति धेरै हामीले विदेशी सामान किन्छौँ, त्यति धेरै हाम्रो डलर बाहिरिन्छ। दोस्रो, स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने। यदि हामीले आफ्नै देशको तरकारी, फलफूल र खाद्यान्न प्रयोग गर्यौँ भने डलरको माग थोरै भए पनि कम हुन्छ।
व्यवसायीहरूका लागि भने यो एउटा अवसर पनि हुन सक्छ। डलर महँगो हुनुको अर्थ हो—हाम्रो सामान विदेशमा बेच्दा धेरै पैसा आउनु। यदि हामीले हस्तकला, चिया, कफी वा सूचना प्रविधि (IT) का सेवाहरू विदेश निर्यात गर्न सक्यौँ भने डलरको वृद्धिले हामीलाई फाइदा पुर्याउँछ। आजभोलि धेरै नेपाली युवाहरूले नेपालमै बसेर विदेशी कम्पनीमा फ्रीलान्सिङ गरिरहेका छन्। उनीहरूका लागि यो डलरको भाउ बरदान साबित भएको छ।
👉 See also: USA vs Saudi Arabia: Why This Alliance Is Getting Weirdly Intense
व्यवहारिक सुझावहरू:
- लगानी विविधीकरण: यदि तपाईंको आम्दानी डलरमा छ भने, त्यसलाई तुरुन्तै खर्च नगर्नुहोस्। डलरको भाउ उच्च भएको बेला सटही गर्दा बढी फाइदा हुन्छ।
- अनावश्यक खर्च कटौती: डलर महँगो हुँदा मुद्रास्फीति (Inflation) बढ्छ। त्यसैले फजुल खर्च नियन्त्रण गरी बचत बढाउनु बुद्धिमानी हुन्छ।
- स्वदेशी उत्पादन: स्थानीय बजारमा पाइने सामानहरू प्रयोग गर्ने कोसिस गर्नुहोस्। यसले देशको पैसा देशमै रहन्छ।
- डिजिटल पेमेन्ट: डलर कार्ड वा अनलाइन पेमेन्ट गर्दा विनिमय दर र सेवा शुल्क (Service Charge) ध्यान दिएर हेर्नुहोस्। विभिन्न बैंकहरूको दर फरक हुन सक्छ।
अन्तमा, American dollar in Nepali बजारमा एउटा शक्तिशाली कारक बनेको छ। यो केवल एउटा मुद्रा मात्र होइन, यसले हाम्रो जीवनस्तर र भविष्यको योजनालाई समेत निर्देशित गरिरहेको छ। डलरको भाउ कहिले घट्छ भनेर पर्खिनु भन्दा पनि, यो बढ्दो दरसँग कसरी जुध्ने र आफ्नो आर्थिक स्थितिलाई कसरी सुरक्षित राख्ने भन्ने सोच्नु आजको आवश्यकता हो।